Günün Ayeti
";
VAAZLAR
Ana Menü
Çocuklar İçin
Kura'an Öğreniyorm
Dinimi Öğreniyorum
Dini Bilgiler
Oyunlar
Ansiklopedi ve sözlük
Osmanlıca Sözlük
İslam Ansiklopedisi
Dini Sözlük
Dini Terimler
Küçük Lügat
Üye Adı
Parola

Şifremi unuttum - Üye Ol
Önceki Vaaz Sonraki Vaaz
Sosyal Yardımlaşma Ve Dayanışma Kurumu Olarak Vakıflar

                                                              Vaaz Resimleri: w.jpg olarak İndir
        Toplum hayatı birtakım ayrışmalara ve bütünleşmelere imkan verdiği gibi, beşerî münasebetlerin tabiî bir sonucu olarak da yardımlaşma ve dayanışma ihtiyacını ortaya çıkarmıştır. Zaten insan için toplum hayatının

zaruriliği ilkesi toplumu meydana getiren fertler arasındaki sosyal yardımlaşmayı zorunlu kılmaktadır. Böylece insanoğlu bir çok sosyal, kültürel,ekonomik kurumlarını oluşturmuş, bu toplumsal işbölümü sayesinde toplumların düzeni ve ilerlemesi mümkün olabilmiştir. İşte insanoğlunun yardımlaşma-dayanışma alanında getirdiği sosyal kurumlarından birisi de vakıftır.

          Birlikte yaşamanın meydana getirdiği ihtiyaçların tabii uzantısı olan yardımlaşma düşüncesi nasıl insanlık tarihi kadar eski ise, farklı isimler,görüntüler ve işlevlerle de olsa  Vakıf anlayışı, her toplumun sosyal hayatında birçok etkinliklerle hep varolagelmiştir.Ancak vakıf, slam'la kurumsal kimliğine

ve sağlam bir hukukî yapıya kavuşabilmiştir.Durdurmak, alıkoymak manalarına gelen vakfın temeli; dünyanın fâniliği, her canlının ölümü tadıcı olması, ancak geçici olan bu dünya ve hayatının da boşuna olmadığı, dünyanın ahirette hasadı alınacak bir tarla olduğu, dolayısıyla “geçici” olanın “durdurulması”nın yani hayır ve hasenâtın öbür dünyada devşirilmesine imkan verecek olanın da hayri hizmetler yapmak  ve kalıcı kurumlar açmak olduğu düşüncesidir. İslam hukukçuları tarafından genel kabul gören bir tanıma göre; “,vakıf, menfaati ibadullaha ait olmak üzere bir ayni, Allah’ın mülkü hükmünde kabul ederek temlik ve temellükten ebediyyen alıkoymaktır.

           Vâkıf, mülkünü elden çıkararak, menfaati tamamıyla ihtiyaç sahiplerine tahsis ederek, onu Allah’ın

mülkü haline getiriyor. لاَ خَيْرَ فِى كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَيهُمْ اِلاَّ مَنْ اَمَرَ بِصَدَقَةٍ اَوْ مَعْرُوفٍ اَوْ اِصْلاَحٍ بَيْنَ النَّاسِ

          Vakfın, slâm’ın inananlara benimsettiği moral değerler üzerine bina edildiği şüphesizdir. Kur’an-ı Kerim’de vakıf, kelimesi geçmemekle beraber, bu manaya gelebilecek, onun ana iskeletini oluşturan birçok temel kavram ve tavsiye vardır.İnfakلَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَىْءٍ فَاِنَّ اللهَ بِهِ عَلِيمٌ  (Allah yolunda mal harcamak), sadaka vermek, karz-ı hasen (gönül hoşluğuyla ödünç verme), ihsan, yararlı iş, hayır işleme, hayrat yapmakta yarışmak, وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى  it’am (fakiri beslemek), in’am (nimet verme), yoksul düşkün ve yetimin gözetilmesi, وَاَتُوا الْيَتَامَى اَمْوَالَهُمْ وَلاَ تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ وَلاَ تَاْكُلُوآ اَمْوَالَهُمْ اِلَى اَمْوَالِكُمْ اِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَبِيرًا  birr (iyilik), misafire ikram edilmesi, köle ve

esirlerin azad edilmesi, ilme önem verilmesi, ibadet yerlerinin yapımı, sağlığın korunması, malını akrabaya, yetimlere, yoksullara vermek... gibi birçok hususlara işaret eden ayetler , topluma hizmeti teşvik etmiş, vakıf, anlayışı ve kurumu bu kavramlar çerçevesinde örgütlenmiş ve meşruiyet kazanmıştır.

             Vakfın slâmî kaynaklarından bir diğeri de hadislerdir. Başkalarına yardımı öven, teşvik eden hadisler çoktur. Bu hadislerin en meşhuru olan,“İnsanoğlu öldüğü zaman bütün amelleri kesilir. Ancak devam eden sadaka (sadaka-i câriye), faydalanılan ilim ve kendisine dua eden bir evlat bırakanlarınki kesilmez.”

hadisindeki “sadaka-i câriye” hadisçiler ve slâm hukukçuları tarafından vakıf,” olarak tefsir edilmiş, sadaka devam ettikçe,sevabının da devam edeceği belirtilmiştir. vakıf, hizmetlerinin ilk uygulamasını

da yine Hz. Peygamber yapmış, Medine’de kendisine ait hurma bahçesiyle Fedek hurmalığını vakfetmiştir. İşte İslâm dünyasında vakıfların geniş bir şekilde uygulama alanı bulması ve gelişmesi, ayet ve hadislerin teşviki ve Hz.Peygamber’in bizzat kendisinin vakıf, yapması, ashabının ve sonra gelenlerin de O’nu takip etmeleriyle mümkün olmuştur.

         Vakıfların hicretin ilk asırlarından itibaren slâm toplumlarının sosyal, kültürel, iktisadî hatta siyasî hayatında çok önemli bir yer işgal ettiği bilinen bir husustur. Bilhassa Selçuklu ve Osmanlılarda  olağanüstü bir işleve kavuşan vakıflar, hayatın bütün alanlarıyla ilgili hizmetler yapmışlardır. Vakıfları dar anlamıyla sadece dini hizmetler üreten kurumlar olarak görmek yanlıştır.Nitekim, XVIII. asırda bugünkü Türkiye sınırları içinde kurulan ve vakfiyeleri Vakıflar Genel Müdürlüğü arşivinde bulunan 6000 vakıftan, vakfiyeleri

incelenen örnek 300 vakfın hizmet alanlarının tasnifinde dini hizmetlere (münhasıran cami, mescit, tekke, zaviye) tahsis edilen vakıf, sayısı 93’tür.Diğerleri, sosyal alana, eğitime ve bayındırlık hizmetlerine yönelmiş vakıflardır.

        Bu kurumlarla ilgili toplumsal realiteyi daima gözönünde bulunduran hukukçular, şöyle bir fıkıh kaidesi koyma gereği duymuşlardır: “Vakfın efdali  nâsın kendüye eşedd ihtiyaç ile muhtaç olduğu bir şeyi vakf etmektir. Mesela, ehalisinin ihtiyacını def’e kâfi çeşmesi olan bir mahallenin mektebi olmasa  orada vakıf, olarak mektep yapmak çeşme yapmaktan efdaldir ve daha hayırlıdır.”

İşte hayatı çepeçevre kuşatan böylesi bir vakıf,  anlayışı toplumların gözünde büyük değer kazanmıştır vakıf,. insan psikolojisi ile, dinî inançlarla, iktisadî ve sosyal hayatın birleştiği noktada yer almaktadır. Toplumsal, kültürel şartlara ve beklentilere göre insanlarda zaman zaman çok önemli bir güdü haline gelen ve önplana

çıkan, hayatında ve ölümünden sonra hayırla yad edilme, iyi bir kişi olarak bilinme gibi psikolojik motiflerin, vakıf,  sistemi yoluyla, iktisadi, mali ve sosyal yönden arzulanan bazı hizmetleri gerçekleştirmede ne derece etken olabildiği tarihteki örnekleriyle ortadadır.

       İslam ülkelerinde hayatın bütün alanlarını kapsayacak ve halkın her türlü ihtiyacını imkan dahilinde karşılayacak, değişik karakterlerde kurulmuş vakıfları şu şekilde sınıflandırmamız mümkün olabilir:                          Münhasıran dini hizmetlerin  yerine getirilmesi için kurulan vakıflar: Cami, mescid, namazgâh, muvakkithâne, Kur’an-ı Kerim’in yazdırılması, ciltletilmesi, cami ve mescitler için mum, kandil yaptırılması ve yaktırılması...           Eğitim ve kültür hizmetlerinin yapılması için kurulan vakıflar: Mektep ve medreseler, kütüphane, Dâru’l-Hadis, Dâru’l-Kurra, Dâru’l-Mesnevi...

Askerlik ve Tâlim (spor) hizmetleri için kurulmuş vakıflar: Kale, kışlalar, tophaneler, istihkam, donanma, top, gemi yapımına, sınır kalelerini bekleyenlere yardım vakıfları, halkı askerlik eğitimine hazırlamaya dönük spor vakıfları, spor meydanları ve tesisleri kurulması, yüzücülüğü, koşuculuğu, ok ve cirit atmayı, biniciliği teşvik vakıfları, pehlivan tekkeleri...

         Sosyal amaçlı, sağlık ve bayındırlık hizmetleri için kurulmuş vakıflar: İmâretler, Dâru’l-Acezeler, hanlar, kervansaraylar, Dâru’ş-Şifalar, çarşılar,bedestenler, deniz feneri, yol, kaldırım, köprü, çeşme, şadırvan, su yolları, su kemerleri, hamamlar...

             Bunlardan başka, öksüz kızlara çeyiz verilmesi, köle ve cariyelerin azad edilmesi, azad edilenlere yardım edilmesi, borçlu olarak hapis olanların borçlarının ödenmesi, müflis tüccarlara yardım edilmesi, yetimler-dul kadınlar ve muhtaçlara yardım edilmesi, okul öğrencilerine gıda, elbise, öğretim malzemeleri ve gezinti gideri tahsisi, yoksul ve kimsesizlerin cenazelerinin kaldırılması, fukaraya odun-kömür alınması, bayramlarda çocukların ve yoksulların sevindirilmesi, ihtiyarlara elbise verilmesi... gibi sayılması uzun sürecek pek çok sosyal yardımlaşma vakıfları da mevcuttur.

                            Görüldüğü gibi, vakıflar tarihimizde sadece dini alan ve kurumlarla sınırlı kalmamış, sosyal,kültürel ve ekonomik mahiyet arz eden bir çok kamu hizmetlerinin görülmesini sağlayan bir sosyal kurum hüviyetini kazanmış ve tarih boyunca bu özelliğini benzeri görülmemiş bir titizlikle ve kesintisiz sürdürmüştür.

            Sosyal yardım hizmetlerinin yanısıra, toplumsal dayanışmayı temine ve güçlendirmeye yönelik vakıflar da vardır. Meselâ; bir sanat kolundaki kişileri  biraraya getirip kaynaşmalarını sağlamak amacıyla mesire yerlerinde ziyâfet düzenlemek, usta ve kalfaların peştamal kuşanma törenleri yapmak, esnaf ve zenaatkârlar arasında yardımlaşma, bayramlarda top atılarak halkın çocukların eğlendirilmesi ve gezdirilmesi, düğün ziyâfetleri için mutfak eşyası sağlanması,halkın deniz kenarlarında dinlenmesi için mesire yerleri hazırlanması,

çamaşırhane tesisi, köy ve mahalle sandıklarına yardımda bulunulması... gibi amaçlara dönük vakıflar.

            Diğer yandan vakıf,, akrabalığa, bölgelere, mesleklere, din veya lisan farklılıklarına bağlı olarak oluşan sosyal sınıflar arasında uyum, barış ve  hoşgörüyü sağlamak için de işlev görmüştür. Ayrıca, bir mahalle, bir kasaba veya bir şehir sakinlerinin yararlanmaları için vakıflar kurulduğu ve Osmanlılarda köy ve mahalleye ait avârız vergilerinin ödenmesi için kurulmuş bir çok vakfın varlığı bilinmektedir. Bu dar çerçeveyi aşarak, hayat şartları bakımından insanlar arasında mevcut farkları mümkün olduğunca azaltmayı,zenginle fakir arasında nisbî bir eşitlik kurmayı hedef alan vakıfların sayısı da oldukça kabarıktır.

              Bu kurumların sosyal ve psikolojik bakımdan en büyük etkisi sosyal

dayanışmayı ve bütünleşmeyi güçlendirmesidir.. Belki de bu sistem bazıların dediği gibi servet birikimini ve dolayısıyla kapitalist gelişmeyi engellemiştir, ama insanları kapitalist gelişmenin bütün dehşetlerinden de uzak yaşatmayı mümkün kılmıştır. Çünkü, toplum içinde gelir dağılımı eşitsizliğinden doğacak sosyal patlamaların önlenmesi ve uygulandığı toplumlarda sınıf farkının oluşmaması yönleriyle, kitlelerin gruplaşarak toplum hayatını sarsan olumsuz  davranışlarını önlemiş, sosyal adalet ve hizmet dağılımında büyük görevler

yerine getirmişlerdir. Bu hizmetleri kişisel servetleri kamu hizmetine sunarak,sadece ahlâkî ve insanî bir görev anlayışıyla yapmıştır. Geliştirilen bu vakıf,  sisteminin bir sonucu olarak bizim toplumumuzda sınıf farkı oluşmamıştır. İŞte vakıflar, bu ahlâkî ve insanî sorumluluğun yerine getirilmesinde kişilere yardımcı ve yararlı olabilecek kurumların en elverişlisi ve sağlamıdır.

            Vakfın, aynı zamanda sosyal sistem içinde, çeşitli sosyal sınıfların kaynaşma ve bütünleşmesinde rol oynadığı da bir gerçektir.Daha XI. Yüzyıldan itibaren bölükler, oymaklar ve boylar halinde Anadolu’ya gelen ve daha sonra boğazları aşarak Rumeli’ye geçen Türklerin, belli bölgelere yerleşerek, eski köy ve kasabaları Türkleştirmeleri, ayrıca yeni yerleşim yerleri kurmaları, böylece de aynı bölgeye yerleşen insanları, yeni bir tabiî çevre içinde bir biriyle kaynaşıp bütünleşmeleri vakıflar sayesinde gerçekleştirilebilmiştir.

           Bu topluluklarda aynı davranış normlarını benimseyen ortak kültürel kimliğin oluşması da büyük oranda sağlanmış, hatta buralara yerleştirilen gayr-i müslimlerle de birlikte yaşamak vakıfların ayrımsız, insanî, hayrî, bütünleştirici  hizmetleriyle mümkün olabilmiştir.

          Vakıflar, devlet-halk kaynaşmasının sağlanmasında önemli kurumlar olmuşlardır. Halkın, hiçbir zorlama olmaksızın devlete olan desteğini bu kurumlar aracılığıyla yerine getirdiğini görmekteyiz. Aynı zamanda, yalnız

devlete desteği bakımından değil, zengin ve hâli vakti yerinde olan kimselerin halk içinde kazandıkları  statülerini korumak düşüncesiyle veya içinde yaşayıp sayesinde zengin ve mevki sahibi oldukları topluma karşı bir vicdan borcunu  yerine getirmek niyetiyle yaptıkları sosyal hizmetlerle, toplumda karşılıklı sevgi ve saygı bağlarını güçlendirdiği gibi, insanların birbirleri ile kaynaşmalarına vesile olur. Böylece, toplumun sosyal dayanışma açısından önemli bir fonksiyonu olduğunu gördüğümüz vakıfların, iyi işlediği ve korunduğu

zamanlarda; insan şahsiyetinin ve hayatının korunması, kurtarılıp geliştirilmesi, insanların hayatta karşılaşabilecekleri maddî ve manevî zorlukların, ıstırap ve sıkıntıların giderilmesi, hayatın güzelleştirilip insan haysiyetinin korunması, sosyal düzenin her türlü tehlike ve sarsıntılardan kurtarılmasına yardım ettiği görülür.

            Sosyal hizmetler bakımından en dikkat çekici vakıf,  kurumlarından biri de  imâret’lerdir. Yüzyıllar boyu talebelere, yoksullara ve yolculara önemli hizmetler vermiştir. Genel bir ifade ile imâret siteleri (bir sosyal merkez,bir mimarlık kompleksi olan külliye), cami, medrese (üniversite), Bîmarhâne (hastane), aşevi, kervansaray, arasta (kapalı çarşı), muvakkithâne, mektep,kütüphane, han, hamam... gibi bir mahalle veya semt için ihtiyaç olan ve bugünün sosyal devlet anlayışına göre devlet tarafından yapılması gerekli sosyal yapılardan oluşmaktadır.

Bu sayılanlar her imârette bulunmayabilir.Yalnız büyük şehirlerde hepsinin bir araya geldiği görülmektedir . ”imârethâne” de denilen aşevlerinde imârete bağlı görevlilere, talebelere, dışardan gelen yolculara, fakirlere (günde iki defa) yemek çıkardı.”XVIII. yüzyılda sadece İstanbul’da otuz binden fazla insan, yemeklerini bu imaretlerde yiyorlardı.”

                Bu tesisler aynı zamanda şehirlerin kurulması, gelişmesi ve îmârına da yardımcı  oluyorlardı.Şehircilik ve belediye hizmetlerinin de tamamen vakıf,  sistemine  dayandığı anlaşılmaktadır. Hatta bu nedenle, Osmanlı toplumunda  vakıf, kurumunun dinî olmaktan çok, beledî, seküler ve sosyal bir kurum olarak   değerlendirilmesinin  daha doğru olacağı bile söylenebilir. Şüphesiz bu durum,İslâm’da dinî olanla dünyevî olanın içiçe olmasından, daha doğrusu böyle bir ayrımın bulunmamasından ileri gelmektedir. Şehirlerimiz 1856 yılına kadar belediye teşkilatından mahrumdu. Vakfiyeler incelendiğinde, bu tarihten önce,su, ulaşım, aydınlatma, temizlik, asayiş gibi belediye hizmetlerinin hep vakıflar tarafından gerçekleştirildiği görülür. Bu tür vakıflar arasında, su kanalları,

sebiller, çeşmeler, kuyular, yol, kaldırım, köprü, kuyu, deniz feneri, yüksek  dağlar ve geçitlerde sığınaklar inşası ve bunların tamiri amacına dönük vakıflar büyük yekun tutmaktadır. Yine, fakirlerin bedava yıkanabildikleri hamamların  varlığı da bilinmektedir. Sokakların aydınlatılması, temizlenmesi, şehirlerin muhtelif yerlerinde bahçeler açılması, güzel köşeler tanzimi suretiyle şehirlerin güzelleştirilmelerini amaç edinen vakıflar da vardır.

Diğer yandan, büyük ticaret yolları üzerindeki konak yerlerine kervansaraylar yapımı vakıflar sayesinde gerçekleşmiş, böylece şehirlerarası yollar sürekli işler halde tutulmuş, yolcu ve tüccarlara yol güvenliği ve

konaklama imkanı sağlanmıştır. Meselâ, bir Selçuklu han vakfiyesinde, hana gelen her sınıf ve dinden yolculara yiyecek, ayakkabı ve hayvan yeminin verilmesi şart kılınmıştır. XVII. asır ortalarında üç arkadaşıyla birlikte Mısır’dan İstanbul’a kadar 67 günlük bir yolculuk yapan Samuel ben David Yemşel, yol  güzergâhında her gece bir han veya kervansaray bulduklarını, bunlardan mahrum iki küçük kasabada ise yolculara tahsis edilmiş misafir odalarında ağırlandıklarını yazmaktadır. Yabancıları ve yolcuları misafir etmek bakımından, tekke ve zaviyelerin de önemli hizmetler gördükleri unutulmamalıdır.

       Sosyal hizmetler bakımından, hiçbir din, ırk ve sınıf farkı gözetilmeksizin bütün insanlığa açık, onların bedensel ve ruhsal hastalıklarını tedavi amacıyla kurulmuş vakıf, hastaneler, dâru’ş-şifa’lar da çok önemli bir yer tutar. Tarihte haklı bir şöhrete kavuşan bu vakıf,  kurumları, diğer bir çokları gibi ayrı bir araştırmanın konusu olacak kadar geniş ve önemli bir konudur. Hastaneler ile ilgili vakfiyelerin ayrıntılı yönetim ilkeleri, insana verilen değer, çağlarını aşan tedavi yöntemleri bugün de ibret ve örnek alınacak yüksek seviyededir.Bugün ideal toplum denince hiç kimsenin aç ve açıkta kalmadığı bir toplum anlaşılmaktadır. Dünyanın en zengin ülkeleri bile kendi insanlarını henüz böyle bir sosyal güvenlik içine alamamışlardır. Üstelik zamanımızın sosyal devlet anlayışı, insanî olmaktan daha çok ekonomik ve sosyal motiflere dayanmaktadır. Buralarda insanların sosyal güvenlikleri için alınan tedbirler “mukaveleci cemiyet” modelinin bir uygulamasıdır: Vatandaşlar devlete vergi  verirler, devlet bunun karşılığında onlara sosyal güvenlik sağlar. Bu aslında devlet açısından da bir çeşit siyasi güvenlik demektir. Çünkü güvensiz toplumlarda her an sosyal patlama ihtimali vardır. Bu toplumlarda devletin söz konusu güvenlik tedbirleri dışında, bilhassa özel teşebbüsle meydana getirilen vakıflar ise, hayır anlayışı ve hizmetinden daha çok, vergi külfetini azaltma ve sosyal itibar kazanma gibi maksatlar taşımaktadır. slam vakıflarının bunlardan en büyük farkı, yapılan işin insanların samimi inançlarından kaynaklanmış olması  , hiçbir dünyevi menfaat beklentisi olmaksızın bizâtihî hayra yönelme söz konusu olmasıdır. O halde, sosyal politikalarımızın manevi temellere

ihtiyacı vardır. Bu, nisbeten vakıflara kuruluş ve tarihteki işlevine uygun ruh ve şahsiyet kazandırılması ve vakfın temelini oluşturan insanların ruhundaki iyilik temayüllerinin canlandırılması ile sağlanabilir. Bütün kurumlar değişen zaman ve şartlar içinde, yeni duruma uygun olarak adaptasyon sürecinden geçmek zorundadır, yoksa işlevlerini kaybeder,varlıklarını sürdüremezler. Diğer kurumlar gibi, vakıflar da bu süreçten geçerek, bazı yapısal değişikliklere uğrarsa ayakta kalabilirler. Vakıfların kuruluşundan bu yana geçen yüzyıllar, toplumların içine girdiği sanayileşme, şehirleşme, modernleşme hareketlerinin yol açtığı, daha önceki zamanlarla kıyaslanması mümkün olmayan değişme ve gelişmeler dikkate alındığında, bu kurumun ne kadar büyük yapısal değişiklikler ve adaptasyonlar geçirmesi gerektiği daha iyi anlaşılacaktır.

          Ancak böylelikle vakıflar, tarihteki rolüne uygun aynı ruh ve manayı da kaybetmeden yeniden yapılanmalarıyla çağdaş topluma ve  sorunlarına hizmetler sunan kurumlar haline gelebileceklerdir.

İSLAMDA VAKIF

لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَىْءٍ فَاِنَّ اللهَ بِهِ عَلِيمٌ

“Sevdiğiniz şeylerden Allah yolunda harcamadıkça tam hayra nail olamazsınız”
A-li
İmran,92

Vakıf ; Karşılıklı yardımlaşma ve başkalarına iyilik yapma duygusunu ebedileştiren medeni bir müessesedir.
Vakıf müessesesi, yüzyıllar boyunca toplumumuzda varlıklı kişilerin mal varlıklarını belirli amaçlara tahsis etmeleriyle doğmuş ve gelişmiştir. Vakfedilen mallar ve gelirleri toplumsal yararı olan bazı hizmetlerin yerine getirebilmesi için kullanılmış, vakıfta bulunan kişinin ölümünden yüzyıllar sonrasında dahi vakfın amacını oluşturan hizmetlerin aksamaksızın görülebilmesi sağlanmıştır.
Çok cepheli ve faydası şumüllü bir müessese olması hasebiyle, vakfın mahiyetini de çeşitli cephelerden ele almak mümkündür. Biz bu makalemizde iki yönüyle, dini ve sosyal mahiyetini konu alacağız .
1-Dini mahiyeti ;
İslamî açıdan vakıf; bir malı, menfeati hayrı bir hizmetin görülmesine tahsis edilmek amacıyla ve bu hizmetin ebediyete kadar devamı niyetiyle, vakfeden kişinin özel mülkiyetinden (alım-satıma konu olmaktan) çıkararak, hususi(hükmi) bir mülkiyete kavuşturması anlamına gelmektedir.
Müslümanlar İslam’ın ilk yıllarından itibaren Kur’an ve sünnetin emirlerine uyarak yardımlaşmaya başlamışlardır. Allah ve Rasülünün emirleriyle başlayan ve yeşeren bu yardımlaşma duygusu, asırlar boyu devam edecek vakfın doğmasına sebep olmuştur. Sahabeden Cabir (r.a)’ın ; “Ben Mekkeli ve Medineli Müslümanlardan mal ve kudret sahibi bilmem ki, vakıf ve tasaddukta bulunmuş olmasın” diyerek daha o zaman bu meselenin öneminin idrak edildiğini anlatmaktadır. Gerçekten İslam dünyasında insanlara faydalı her hizmetin ibadet telakki edilmesinin sonucu olarak vakıflar, toplumun hayrına olan her sahada sağlam birer teminat ve sigorta vazifesi görmüştür.
Gayesi güzel ahlakı tamamlamak olan İslam, Vakıf müessesini gayesine uygun olduğu içindir ki teşvik etmiş ve onu güzel bir fiil olarak kabul etmiştir.
“Sevdiğiniz şeylerden Allah yolunda harcamadıkça tam hayra nail olamazsınız” ayeti nazil olunca sahabeler bu ayetin manasını tam anlayamamışlar ve Hz. Peygambere sormuşlar, Hz. Peygamber de “Vakıf” olarak açıklamıştır. Bunun üzerine sahabeden Ebu Talha isimli bir sahabe “Rabbimiz bizden mallarımızı istiyor; şahid ol ey Allah’ın Peygamberi ben en sevdiğim bahçemi Allah rızası için hayra tahsis ettim.”der. Tefsirciler ve hadisçilerin çoğuna göre bu ayet vakıfla tefsir edilmiştir.
Hz.Peygamber de bir hadisi şeriflerinde “Ademoğlu öldüğünde yapmakta olduğu hayır işleri durur. Ancak üçü müstesna: faydalı ilim bırakan,arkasından dua eden iyi evladı olan,birde sadaka-i cariye (kesilmeden devam eden hayır) yapanların sevabı kesilmez.” Buyurarak vakfa teşvik etmişlerdir.
İslamiyette ilk vakıf Cenab-ı Peygamber zamanında (Medine’de) başlamıştır. Hz. Peygamber hicretin otuz ikinci ayında kendisine ait yedi hurma bahçesini ve hasılatını müslümanların acil ihtiyaçlarına vakfetmiştir.
Hukukçular ve Hadisçiler tarafından ittifakla nakledilen Hz. Ömer Hadisine göre : “Bir gün Rasülüllah (s.a.v)’in yanındaydım .Ey Allah’ın Peygamberi, Hayber’de ganimet taksimi sonucu bir araziye malik oldum ki, ömrüm boyu böyle güzel ve kıymetli bir araziye sahip olmamıştım. Bu arazi hakkında ne buyurursunuz dedim. Hz. Peygamberde “İstersen aynını hapset (vakfet) semere ve menfeatını da fakirler tasadduk eyle”
Hz . Ömer’de aslı satılmamak, bağışlanmamak ve şartıyla, fakirlere, miskinlere yolda kalanlara sarf edilmek üzere vakfederek bu hususta ilk somut örneği sergilemiştir.
2-Sosyal mahiyeti ;
İnsanların yaradılışlarında hayır işlerine ve yardımlaşmaya karşı bir eğilim vardır. Asırlardan beri vücuda gelen yollar, köprüler, çeşmeler, imarethaneler, şifahaneler, medreseler ve mabedler gibi hayır müesseleri bu eğilimin en canlı abideleridir.
Bu yardımlaşma ve iyilikseverlik, insani ve ahlaki vazife olduğu gibi aynı zamanda cemiyetlerin ali menfaatlerini temin eder. Fertlerin adi ve manevi hayat, sıhhat, namus ve şerefi korunmakla fertlerin faydalandığı gibi cemiyetlerde mesud olurlar. İlim ve irfan artar. Cemiyet için zaruri olan sosyal birlik kuvvetlenir.
İnsanlar zeka, sıhhat ve kabiliyet bakımından eşit değildirler. Kimi fakir, kimi zengin, bazısı kuvvetli, bazısı zayıftır. Hayat ve geçim şartları aynı şekilde farklıdır. Şu muhakkaktır ki ıstıraplarla dolu olan hayat çok acımasız. Biri villalarda zevk-ü safa içinde, diğeri barakalarda sefalet içinde büyür. Biri her türlü zevk vasıtalarını yaşamak için kafi görmediği halde diğer büyük bir kısım yarın hayatını nasıl idame ettireceğini ve gıdasızlıktan gözlerinin feri sönen yavrularının elemlerini nasıl teskin edeceğini düşünür.
Çoluk çocuğunun maişetini temin edemeyen fakirler, tedavi olma ümidini kaybetmiş ve hastane kapılarında bekleyen zavallılar, fakir ve sersemlik içinde çöplükleri mesken tutan günahsız kişiler elbette acınmaya layıktır .
Bu musibetten beşeriyet ancak ve ancak teşkilatlandırılmış bir yardımlaşma sayesinde kurtulabilir. Bu teşkilatta şüphesizi vakıf müessesidir.
Vakıf müessesinin en büyük yararı, yaygın olduğu toplumda, sosyal adaletin sağlanmasını temin etmesi ve sınıf farkının ortadan kaldırılmasını sağlaması veya milletlerin başına büyük problemler açan sosyal patlamaya engel olmasıdır.
Toplumun tabakaları arasında yakınlaşmayı temin eden en önemli faktör, karşılıklı yardımlaşmadır. Zayıflarda daima bir sığınma hissi mevcuttur. Kuvvetlilerde de sahip çıkma ve himaye etme duygusu görülür. Bu yüzden zayıflardan kuvvetlilere hürmet, itaat ve sevgi yelleri, kuvvetlilerden zayıflara ise iyilik ve merhamet esintileri gider. Aksi taktirde zayıflardan, kıskançlık, kin ve nefret sadaları yükselir.
Sosyal dayanışma olmadıkça, genel refah temin edilemeyeceğinden, bu gün dünyanın her yerinde muhtaç halkın ihtiyaçlarının temini her Müslüman için asli bir vazife olmalıdır. Bu vazife hayır sahipleri tarafından tesis edilecek vakıflar vasıtasıyla mümkün olacaktır. Vakıflar sayesinde şahısların elinde bulunan büyük bir sermaye umumileştirilerek insanlığın istifadesine tahsis edilmiş olacaktır.
Dünyada fakirlik ve yoksulluğun, elem ve ızdırabın ıslahına hizmet eden vakıf, insanların düşünebildikleri müesseselerin en hayırlısıdır.
Vakıfla ilgili yapılan bu açıklamalardan dan sonra Konya’mızda kurulmuş olan en eski vakıflardan birisi olan “Piri Es’ad (Pisili) Sultan vakfı” hakkında kısaca malumat aktaracağım.
Pir Es’ad Seyyid Abacı Mahallesinde (eski garaj civarı ) Camisi ve Türbesi bulunan Şeyh Es’ad, türbesindeki kitabeye göre, 662 H.(1263 M.) yılında vefat etmiştir. Pisili Sultan şöhretini, kedilere göstermiş olduğu sevgi ve zaafdan almaktadır. Ziyaret edenlerin görebileceği gibi Şeyh Es’ad’ın sandukasının solunda küçücük bir sanduka daha vardır. Halk bu sandukanın altında Şeyh Es’ad’ın kedisinin gömülü bulunduğunu söylerler. Vasiyeti üzerine kedisi yanına gömülmüştür.
Büyük Tarihçi İbrahim Hakkı Konyalı’nın naklettiğine göre, türbenin yanında bir tekke ve mescid bulunmaktadır. Bu türbe ve mescidi Sultan Alaeddin vakfetmiştir. Fakat bununla ilgili vakfiye bulunamamıştır. Sadece Vakıflar Müdürlüğünde bir kayıt vardır.
Bu vakfiyelerden birincisi 844 H. (1440 M.) yılında tanzim edilmiş ve Musa Paşa İbn-i Efendi Seyyidi’ye aittir. Bu vakfiyeye göre Konya’nın Yakupviran, Hacı İbrahim, Hacı Yunus, Tahtaköprü, Hızırköy, Akköprü, Aymanas ve Yağlıtaş çiftliklerini ve Kalıkviran Köyünü bütün haklar ve sınırlarıyle Pir Es’ad zaviyesine vakfetmektedir. Şeyh Musa hayatta olduğu sürece zaviyenin mütevellisi olacak, vefatından sonra ise mütevellilik oğullarına verilecektir. Vakfiyede on üç şahidin imzası vardır. Vakfedilen bu yerlerle alakalı 9 Temmuz 1912 tarihli bir kroki ve Konya Vilayeti Defter-i Hakani Müdürlüğü tarafından düzenlenmiş bir tutanak da elimizde mevcuttur.
İkinci Vakfiye 882 H. (1447 M.) Yılına aittir. Vakfiyenin sahibi yani vakıf Karamanlı Muhsin-zade ismiyle maruf İbrahim Paşa İbn-i Mehmed İbn-i Muhsin’dir. Bu vakfiyenin Ankara Vakıflar Genel Müdürlüğü’nde mevcut olduğunu İbrahim Hakkı Konyalı, Konya Tarihi kitabında ayrıntılarıyla yazmaktadır.
İbrahim Paşa, bu vakfiyesinde Belviran köylerinden Sakalar köyünün tamamını Pir Es’ad Zaviyesine pazartesi ve perşembe günleri Kur’an’dan dört cüz okumak üzere vakfetmiştir. Hayatta iken tevliyeti kendisine, vefatından sonra oğullarına verilecektir. Vakfiyyede bu vakfiyenin aslını değiştirenlere Allah’ın ve meleklerin ve tüm insanların lanetleri üzerine olsun ibaresi geçmektedir.
Fatih Sultan Mehmet Karaman ili Evkafını ve Emlakını tesbit ettirirken yazım heyeti 881 H.(1476 M.) yılında Vakıf olan Musa Paşa’yı Zaviyede bulmuşlar ve evkafı tesbit etmişler. Fatih Sultan Mehmed ve İkinci Bayezid Karamanlı İbrahim Paşa’nın Vakfını aynen kabul etmişlerdir.
1530 yılına ait 387 numaralı muhasebe-i Vilayet-i Karaman ve Rum Defteri’nin (Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü tarafından yayınlanmıştır) tıpkı basımının 35 ve 37. sayfalarında Pir Es’ad Sultan’ın Vakıf kayıtları yer almaktadır.
Sonuç olarak diyebiliriz ki; Hem dini hem sosyal bir kurum olan vakıf, geçmişimizde çok önemli ve yaygın bir hizmet ifa etmiştir. Günümüzde ise etkinliğini kaybetmiştir. Fakat sevindirici bir yön var o da halkımızın vakfa olan duyarlılığını kaybetmemiş olmasıdır. Bu duyarlılığı canlandırmak için devlet ricaline ve ilim adamlarına büyük görevler düşmektedir. Bilindiği gibi Cumhuriyetten sonra Vakıfların bir kısmı belediyelere devredilmiş, bir kısmı Vakıflar Genel Müdürlüğü bünyesine geçmiş, büyük bir kısmı ise Mütevellileri olmadığı için yok olmuş veya devlet tarafından satılmıştır. Sadece Tapu kayıtlarında isimleri kalmıştır. Bu konuda büyük bir mesuliyet ve vebal vardır.Vakıflar Bölge Müdürlüğü, Belediyeler ve Üniversite uzmanları tarafından bir heyet oluşturularak ortak bir çalışma başlatılmalıdır. Bu sayede bu konudaki belirsizlik giderilmeli ve vakıflar, vakfiyelerine uygun olarak yeniden yaşatılmalıdır.

İmam Şafiî el-Ümm'de (III, 276) şöyle der: “Muhacir ve ensardan bü­yük bir grubun vakıfta bulunduklarını bilmekteyiz. Bana onların evlât ve ailelerinden birçokları, onların vefatlarına dek kendi vakıflarını idare ede geldiklerini anlatmıştır. Bunu, onların çoğunluğu yine çoğunluktan ihtilâf etmeksizin nakletmiştir. Mekke ve Medine'de yanımızda bulunan vakıfların çoğu, anlattığım gibi, seleften Müslümanların tasadduk ettikle­ridir. Bu konuda hadîs nakletmek tekellüfte bulunmaktır.”

İbn Yunus'un Kitâb'ında "Kitâbul-Ahbâs"ta şu rivayet kaydedilir "Hz. Peygamber (sav) yedi hurma bahçesini vakfetti. Muhayrık, Uhud savaşında öldürüldüğü sırada, bu bahçeleri Allah'ın rızasına uygun bir cihete vakfetmesini kendisine vasiyyet etmişti. Resûlullah (sav) da Benî Nadîr'in mallarından olan bu bahçeleri vakfetti' Süheyli şöyle der: “Bu, İslâm'daki ilk vakıftır.” Resûlullah'ın (sav) (vefatında) bıraktığı her şey tasadduk edildi.

Ömer b. Şebbe Ahbâru'l-Medine'de İbn Şihâb'dan şöyle dediğini nakleder: "Resûlullah'ın (sav) vakıfları, Muhayrık'ın malları idi; Muhayrık bunları ona (vakfetmesi için) vasiyyet etmişti." Muhayrık'ın el-İsâbe'deki biyografisine bakınız. Seyyid es-Semhûdî el-Vefâ'da (s. 152) Hz. Peygamberin (sav) vakıflarıyla ilgili olarak bir bâb başlığı açar ve orada adı geçen Muhayrık'ın mallarından söz ederek Vâkıdî'den şu nakil­de bulunur: "Nebî (sav) hicretin yedinci yılında el-A'râf, Burka, el-Mîseb, ed-Delâl, Hansa, es-Safiye ve Meşrebetü Ümmi İbrahim'i vakfetti." Vâkıdî, Abdullah b. Ka'b b. Mâlik'e varan senetle şu hadîsi rivayet etti: "Muhayrık Uhud savaşında şöyle dedi: 'Eğer ölürsem mallarım, Allah'ın rızasına uygun bir cihete sarf etmek üzere Muhammed'in olacaktır'. Hz. Peygamber'in (sav) yaptığı bütün vakıflar bunlardan ibarettir."

Sahîh-i Buhârî'de Enes'ten (ra) şöyle dediği rivayet edilir: Ebû Talha Medine'de ensarın en çok mal sahibi olanı idi. En çok sevdiği mal ise Hâ kuyusu idi. Bu kuyu Mescid-i Nebevi’nin karşısındaydı. Resûlullah (sa) kuyunun bulunduğu bahçeye gider ve oradaki tatlı sudan içerdi. "Sevdiğiniz şeylerden (Allah yolunda) harcamadıkça iyiliğe (birr) nail olmazsınız "(Âli İmrân 3/92) âyeti nazil olunca, Ebû Talha (ra) Resûlullah'a (sav) gelerek şöyle dedi: "Ey Allah'ın Resulü, Allah 'sevdiğiniz şeylerden infakta bulunmadıkça iyiliğe (hayra) nail olamazsınızbuyuruyor. Mallarımın bana en sevimlisi de Hâ kuyusu olup Allah rızâsı için sadakadır; umarım Allah katında makbul ve mütevazı (önemsiz bir sadaka) olsun. Ey Allah’ın Rasulü, onu Allah'ın rızasına uygun bir cihete tahsis et." Resûlullah (sav) şöyle buyurdu: "Aferin, bu kazançlı bir maldır. Senin söylediklerini duydum, ben ise bu malı yakınlarına bırakmanı uygun görüyorum." Ebû Talha "Öyle yaparım ey Allah'ın Resulü" dedi ve bunun üzerine onu akrabaları ile amca oğullan arasında (vakfetmeyerek) paylaştırdı. (et-Kettani, Teratibu’l İdariye Terc., 1/586)

YAZAR: Kadir Hatipoglu - Mayıs 03 2018 00:00:00 · Adobe Reader Belgesi · Microsoft Word Belgesi · Yazdır
Önceki Vaaz Sonraki Vaaz
Online Kurban Bağışı
Hediyen Dünyanın En Güzel Hediyesi Olsun
Günün Hadisi
Kur'an-ı Kerim Dinle
Ramazan Pakdil Sureler
DİB Kur'an Portalı
İlhan Tok Hatim
Abdussamed Hatim
Abdul Rahman Al Sudais
Fatih Çollak Hatim
F.Çollak Görüntülü Hatim
İshak Daniş Hatim
5 Hafız OK takipli Hatim
Mehmet Emin Ay Hatim
İsmail Biçer Ok Takipli
114 Sure 114 Hafız
İshak Daniş Aşir
M.Nebevi İmamları
K. İmami Shuraym Hatim
S.Hafızlar Görüntülü
Dünyaca Ünlü Kariler
Kur'an International
Tefsir
Tefsir Külliyatı
Elmalı Tefsiri
Elmalı Meali
Fizilali Kur'an
DİB Kuran Meali
Kur'an-ı Nasıl Anlayalım
Fıkıh
Reddul Muhtar-İbn-i Abidin
Feteva-i Hindiyye
Fikhussunne
Mezhepler Arası Farklar
Detaylarıyla Namaz
Hadis
Kütübüs-Sitte
Sahihi Buhari
Riyazuzsalihin
Ellü'lüü vel-Mercan
Hadis El Kitabı
40 Hadis ve izahı
Dini Kitaplar
P.Hayatı Salih Suruç
Kur'an ve Bilim
Günümüzde İslam
Kıssadan Hisse
Ehli Sünnet Yolu
İslam Tasavvufu
En Güzel Örnek
Gıybet Hastalığı
Adım Adım Kurtuluş
Mesneviden Öyküler
Sayfa oluşturulma süresi: 0.11 saniye 5,527,488 Tekil Ziyaretçi
Copyright © 2012 islamda Hayat
Sitemizdeki Vaaz, Hutbe ve Yazılar kaynak göstermek şartıyla önceden izin Almadan Ticari Amaçlar Dışında Kullanmak Serbestir.

Tüm Bilgiler Ümmete Vakıftır copyright © 2002 - 2018